The art of dry stone in Iraklia: the interaction between material, landscape and craftsmanship through time

Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Συνθήκη για το Τοπίο (2000), “με τον όρο τοπίο νοείται μια περιοχή, όπως αυτή γίνεται αντιληπτή στους ανθρώπους”. Με τη διατύπωση αυτή, το τοπίο παύει να αποτελεί ένα αντικειμενικό δεδομένο και αναγνωρίζεται ως αντίληψη και εμπειρία, κάτι που συγκροτείται μέσα από τη σχέση ανθρώπου και τόπου. Δεν υπάρχει επομένως ένα ενιαίο ή ουδέτερο τοπίο, αλλά πολλαπλές εκδοχές του, όπως αυτές βιώνονται και νοηματοδοτούνται από διαφορετικές κοινότητες.

Η έννοια του τοπίου περικλείει, ενσωματώνει και εμπεριέχει τον τρόπο με τον οποίο η συλλογική μνήμη της κοινότητας, που αλληλεπιδρά με το τοπίο, εκφράζεται στο κάθε εδώ και τώρα. Όπως επισημαίνει ο Π.Ν. Δουκέλλης (2005), ο παρατηρητής “αποτελεί ταυτόχρονα μέρος του αντικειμένου της μελέτης αλλά και υποκείμενο – θεατής και θεώμενος”. Το τοπίο επομένως δεν είναι απλό σκηνικό, αλλά διαλογικό πεδίο στο οποίο η ανθρώπινη εμπειρία και η υλικότητα συναντώνται.

Ωστόσο, πέρα από τη συμβολική και βιωματική διάσταση, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε ότι το τοπίο υφίσταται και αντικειμενικά. Η γεωμορφολογία, το υλικό της πέτρας, η ποιότητα του χώματος, η ύπαρξη ή η απουσία νερού και βλάστησης αποτελούν φυσικά χαρακτηριστικά που προϋπάρχουν και θέτουν τα όρια των ανθρώπινων πρακτικών. Ο προβληματισμός επομένως εστιάζει στο πώς αυτή η αντικειμενικότητα του τοπίου επηρεάζει τους ανθρώπους – πώς τους “εκπαιδεύει” στη διαμόρφωση των τεχνικών τους στο χτίσιμο, στις γνώσεις τους γύρω από τη γεωργία και την κτηνοτροφία και τελικά σε ποιο βαθμό το γεωγραφικό περιβάλλον διαμορφώνει τους τεχνίτες-μάστορες.

Στην περίπτωση της Ηρακλειάς, οι άνθρωποι που έχτισαν της αναβαθμίδες, τις μάντρες και τα αλώνια ήταν κυρίως αγρότες και κτηνοτρόφοι, οι οποίοι ανταποκρίνονταν σε άμεσες ανάγκες επιβίωσης και σίτισης. Μπορούν άραγε αυτοί οι πρακτικοί τεχνίτες να θεωρηθούν λιγότερο “μάστορες” από εκείνους που, με μεγαλύτερη δεξιοτεχνία, έχτισαν το κάστρο ή τα σπίτια στον οικισμό  Άγιος Αθανάσιος; Το ερώτημα αυτό ανοίγει έναν ευρύτερο διάλογο για τα όρια ανάμεσα στην ανάγκη και στην τέχνη, ανάμεσα στο βιωματικό χτίσιμο και στη συνειδητή μαστορική δημιουργία.

Στην Ηρακλειά, η έννοια του μάστορα δεν αντιστοιχεί απαραίτητα σε μια αναγνωρισμένη κοινωνική ταυτότητα ή επάγγελμα. Οι περισσότεροι από εκείνους που διαμόρφωσαν το τοπίο του νησιού -που ύψωσαν ξερολιθιές, έφτιαξαν αναβαθμίδες, μάντρες, αλώνια και αγροτικά καταλύματα- δεν αυτοχαρακτηρίζονται ως μάστορες. Ήταν αγρότες, κτηνοτρόφοι, άνθρωποι της ανάγκης που έμαθαν να χρησιμοποιούν το υλικό που τους παρείχε η φύση για να επιβιώσουν. Κι όμως, μέσα από αυτή τη διαρκή πράξη προσαρμογής και φροντίδας, ανέπτυξαν μια ιδιαίτερη μορφή δεξιοτεχνίας, απόλυτα εναρμονισμένη με το τοπίο.

Σε ένα πρώτο επίπεδο, μάστορας είναι εκείνος που μεταμορφώνει το ανεπεξέργαστο υλικό σε κάτι λειτουργικό και καλαίσθητο. Όμως στην περίπτωση της Ηρακλειάς, ο μάστορας δεν είναι επαγγελματίας τεχνίτης, είναι ο κάτοικος που γνωρίζει το χώμα, την πέτρα, τον άνεμο, που πλάθει τον τόπο μέσα από τη βιωμένη γνώση του. Μέσα από το χτίσιμο, μαθαίνει να “διαβάζει”  τη γη και να συνεργάζεται μαζί της.

“Αυτά ήταν κι από τον πατέρα μου που ήτανε παιδί με τον πατέρα του, οι θείοι μου όλοι αυτοί, όλοι που είχαν πιάσει το νησί τότες τα χτίσανε. Ήρθανε από την Αμοργό τότες εδώ, από Κρήτη, Αμοργό και από την Αμοργό διασκορπίστηκαν εδώ μες τα νησά κι όσα προλάβαινε και ο καθένας και τα χτιζε ξερολιθιές και τα κλεινε ήταν δικά του” αφηγείται ο Βαγγέλης Γαβαλάς.  

Ένας άλλος παράγοντας που ορίζει το μάστορα είναι η αφοσίωση και ο χρόνος που αφιερώνει στην τέχνη του. Μέσα από την πρακτική και την εμπειρία, αναπτύσει τις δεξιότητές του, εξελίσσει την τεχνική του. Σε κάθε έργο πρέπει να δράσει διαφορετικά, καθώς κάθε έργο είναι μοναδικό, με διαφορετικές απαιτήσεις και χαρακτηριστικά. Η δεξιοτεχνία γεννιέται μέσα από τη σχέση με το σώμα και το τοπίο. Οι άνθρωποι μαθαίνουν μέσα από το ίδιο τους το έργο, αναπτύσσοντας μια “ενσώματη γνώση”- γνώση που δεν μεταδίδεται με λόγια, αλλά εγγράφεται στις κινήσεις. Το σώμα γίνεται εργαλείο, κάθε πέτρα αποκτά το δική της θέση, το δικό της ρυθμό.

“Δουλεύαμε κι όχι να σχολάσουμε στις τρεις και τέσσερις. Ο ήλιος βασίλευε εκεί κάτω κι εμείς κουβαλούσαμε ακόμη με το καρότσι μπάζα, να μαζεύουμε. Δεν είχαμε εργαλεία- φτυάρι, γκασμά, λάσπη με τα χέρια. Ό,τι κάναμε το κάναμε με τα χέρια μας”

Η ελληνική έννοια μεράκι αποτυπώνει αυτή τη στάση. Δεν αφορά μόνο την αγάπη για το ωραίο, αλλά την επιμέλεια, τη φροντίδα, την προσοχή στις λεπτομέρειες, την ηθική της πράξης. Όπως θα έλεγε ο Richard Sennett (2008), η δεξιοτεχνία είναι μια μορφή εργασιακής ηθικής, όπου η αξία της πράξης υπερβαίνει την ανταμοιβή. Για τους κατοίκους της Ηρακλειάς, κάθε τοίχος, κάθε πέτρα τοποθετημένη με το χέρι αποτελεί απόδειξη κόπου, φροντίδας και δεσμού με τον τόπο.

 Χαρακτηριστικά ο Βαγγέλης Γαβαλάς λέει:
“Μάστορας είναι να το αγαπάς αυτό που κάνεις και να σ’ αρέσει, αυτός είναι μάστορας. Το να δουλεύω για να πάρω τα λεφτά δεν είσαι μάστορας, είσαι για τα λεφτά μόνο, δεν δουλεύεις για το μεράκι σου. Γιατί σ’ αρέσει και να κάνεις κάτι ωραίο, έτσι δεν είναι; Εδώ έχουμε χτίσει όλο το νησί, σιγά.”

Η μαρτυρία αυτή συμπυκνώνει τον πυρήνα της μαστορικής ηθικής: το χτίσιμο δεν είναι μόνο εργασία, είναι μορφή αυτοπραγμάτωσης και σχέσης με τον τόπο. Ο μάστορας -ακόμα κι αν δεν αυτοαποκαλείται έτσι- δρα από μεράκι, φροντίδα και αίσθηση καθήκοντος απέναντι στο έργο και στην κοινότητά του. Η τέχνη του δεν στοχεύει στο οικονομικό αποτέλεσμα αλλά στην ικανοποίηση που προσφέρει η ολοκλήρωσή του και η ομορφιά του. Είναι ζωτικής σημασίας το αίσθημα της υπερηφάνειας του μάστορα για το αποτέλεσμα του έργου του, καθώς έχει αποτύπωμα μέσα στο χρόνο, είναι μέρος της υστεροφημίας εκείνου που το ολοκλήρωσε.

Οι Ηρακλειανοί μάστορες αποτελούν φορείς μιας τεχνογνωσίας προσαρμογής. Η δεξιοτεχνία τους δεν είναι προϊόν ειδίκευσης, αλλά απάντηση στις ανάγκες που έθετε το περιβάλλον: η κλίση των λόφων, η απουσία νερού, η ποιότητα του εδάφους, η αφθονία πέτρας. Η τεχνική αναπτύχθηκε μέσα από το διάλογο με αυτά τα στοιχεία. Ο μάστορας δεν επιβάλλει μορφή. Ακολουθεί το σχήμα της πέτρας, “ακούει” το υλικό και τοποθετεί το κάθε κομμάτι εκεί που ταιριάζει καλύτερα. Διαχειρίζεται το υλικό με σεβασμό και προσοχή κάνοντας τις μαστορικές πρακτικές πρότυπο βιωσιμότητας.

Στην πράξη αυτή, όπως θα έλεγε ο Tim Ingold (2000), το χτίσιμο δεν είναι επιβολή, αλλά συνομιλία με το υλικό. Ο μάστορας δεν κατασκευάζει απλώς, συμμετέχει σε μια διαδικασία μεταμόρφωσης του τόπου, ενώ ταυτόχρονα διαμορφώνεται από αυτόν. Η τεχνική του είναι αποτέλεσμα προσαρμογής και παρατήρησης, μιας μακράς μαθητείας στην ύλη και στις συνθήκες του νησιού.

Έτσι, αν και δεν φέρνουν τον τίτλο του μάστορα, οι άνθρωποι της Ηρακλειάς, αποτελούν φορείς μαστορικής γνώσης, μιας γνώσης που ενσωματώνει το τοπίο, το υλικό και τη μνήμη του τόπου. Οι ξερολιθιές τους δεν είναι μόνο κατασκευές, είναι αποτυπώσεις εμπειρίας, σημεία όπου η ανάγκη, η δεξιοτεχνία και η φροντίδα του τόπου συναντιούνται. Όπως σημειώνει ο Richard Sennett (2008), ο μάστορας είναι εκείνος που σκέφτεται μέσα από την πράξη. Η γνώση του δεν είναι αφηρημένη ή θεωρητική, αλλά ενσωματωμένη στο σώμα και στη ρουτίνα της επανάληψης – “η νοημοσύνη των χεριών”.

Στη διήγησή του ο μάστορας μου έδειχνε το χέρι του και είπε:
“Κοίτα ρε Μαρία το χέρι μου…”

Και μετά τραγούδησε τον Καζαντζίδη:
“Τα μουτζουρωμένα χέρια και η φόρμα η παλιά, είναι χέρια τιμημένα κι ας μην είναι καθαρά …αν δουλεύω στη μουτζούρα, έχω καθαρή καρδιά”

Η φράση αυτή, συνοδευόμενη από την αυθόρμητη κίνησή του να επιδείξει το χέρι του, αποκτά ένα συμβολισμό βαθιά ανθρωπολογικό. Το χέρι, εργαλείο και φορέας της δεξιοτεχνίας, γίνεται μνήμη ενσώματη – φέρει πάνω του το αποτύπωμα του μόχθου, της γνώσης και της ηθικής. Ο μάστορας φαίνεται όχι μόνο από το έργο του, αλλά κι από τη σωματική του μαρτυρία, την τιμή που κουβαλούν τα χέρια του. Μέσα από αυτά, η τέχνη συνδέεται με μια ηθική του μόχθου και της αξιοπρέπειας: η “καθαρή” καρδιά, λειτουργεί ως αντίβαρο στη “μουτζούρα” της χειρωνακτικής εργασίας, μετατρέποντας το σώμα σε φορέα αξιών και συλλογικής ταυτότητας.

Αυτή η εικόνα των χεριών που μιλούν, θυμούνται και μαρτυρούν, μας οδηγεί φυσικά στη συζήτηση για τη μνήμη – όχι ως αφηρημένη ανάμνηση, αλλά ως βιωμένη εμπειρία εγγεγραμμένη στο σώμα και στο τοπίο.

Η μνήμη στη δεξιοτεχνία δεν είναι μόνο νοητική, είναι ενσώματη. Είναι χαραγμένη στα σώματα, στα πρόσωπα, στα χέρια των ανθρώπων. Η γνώση είναι εγγεγραμμένη κυτταρικά, περνά μέσα από τις γενιές από τις κινήσεις, τις στάσεις, τη φωνή. Όσο οι συνθήκες διαβίωσης παραμένουν ίδιες, η γνώση αυτή αναπαράγεται φυσικά, χωρίς να χρειάζεται να διδαχθεί ή να ειπωθεί.

Ένας μάστορας από την Αμοργό, ο Χρήστος Νομικός, κάποτε μου είπε:
“Παιδάκι ήμουνα, ήτανε η μανία μου να χτίζω. Σε αυτή τη Σκάφη που σου λέω, μόλις έβγαλα το δημοτικό και πήγα, είχα χτίσει κάτι εμπασσές – κι όπως τις ήχτισα είναι. Είναι, παιδί μου, ο Θεός κάτι χαρίζει στον άνθρωπο: αλλουνού φωνή, αλλουνού ομορφιά, ε, εμένα μου ‘χε χαρίσει αυτή την τέχνη να χτίζω ξερολιθιά. Όχι ότι είμαι μάστορης.”

Η αφήγηση αυτή δείχνει πως η δεξιοτεχνία δεν είναι πάντα συνειδητά διεκδικούμενη ταυτότητα, αλλά ένα είδος φυσικής, σχεδόν έμφυτης γνώσης – ένα χάρισμα που ενσωματώνεται στο σώμα και στο βίωμα. Η σεμνότητα με την οποία ο αφηγητής απορρίπτει τον όρο “μάστορας” δεν δηλώνει άγνοια της αξίας του, αλλά φανερώνει μια διαφορετική λογική της τέχνης: η τέχνη εδώ δεν είναι αυτοπροβολή, αλλά τρόπος να ζεις και να στέκεσαι στον κόσμο.

Όταν όμως οι συνθήκες ζωής αλλάζουν – όταν το νησί αδειάζει, οι νέοι φεύγουν και τα παιδιά λιγοστεύουν – αυτή η γνώση κινδυνεύει να σβήσει μαζί με τα σώματα που την φέρουν.

“Όλα πάνε στο διάολο αφού φεύγουν οι νέοι….τα παιδιά φεύγουνε, παίρνουν τα παιδιά και φεύγουνε οι μανάδες…” Β.Γ.

Η γνώση που κάποτε μεταδιδόταν τόσο φυσικά, τώρα δεν βρίσκει μαθητές. Με αυτό τον τρόπο, η δεξιοτεχνία μετατρέπεται από ζωντανή μνήμη σε αντικείμενο μνήμης.

Στην Ηρακλειά, οι ξερολιθιές, τα αλώνια, οι αναβαθμίδες δεν είναι απλώς κατάλοιπα μιας παλαιότερης παραγωγικής δραστηριότητας. Είναι αποτυπώσεις μιας μνήμης που δεν βρίσκεται μόνο στους ανθρώπους, αλλά εγγράφεται στο έδαφος. Η πέτρα κρατά ακόμα την αφή του χεριού που την τοποθέτησε, ο τοίχος φέρει το ρυθμό της κίνησης, το σχήμα του εργαλείου, την υπομονή του χτίστη. Κάθε ξερολιθιά είναι κατά κάποιο τρόπο αφήγηση στο υλικό.

Όταν οι άνθρωποι φεύγουν, το τοπίο συνεχίζει να αφηγείται, γίνεται υλικός μάρτυρας της κοινότητας που το διαμόρφωσε. Οι ξερολιθιές αποτελούν πλέον μνημεία ενός τρόπου ζωής, μιας καθημερινότητας που συνδύαζε τον κόπο με την οικονομία, τη γνώση με την ανάγκη. Στην απουσία των μαστόρων, το τοπίο παίρνει το ρόλο του αφηγητή. Από αυτή την άποψη, η μνήμη δεν κατοικεί μόνο στον άνθρωπο αλλά και στο υλικό, στα ίχνη της πράξης, στη μορφή του εδάφους.

Η Ηρακλειά, όπως και τόσα άλλα νησιά των Κυκλάδων, κουβαλά έτσι μια παλίμψηστη μνήμη: στρώσεις ανθρώπινης παρουσίας που εμπλέκονται με τη φυσική γεωμορφολογία. Όπως σημειώνει ο ανθρωπολόγος Tim Ingold (2000) “οι τόποι δεν είναι απλώς εκεί που συνέβησαν τα πράγματα, είναι τα ίδια οι τρόποι με τους οποίους η ζωή συμβαίνει”. Στην Ηρακλειά λοιπόν, το τοπίο είναι φορέας ζωής και μνήμης, ένας τρόπος να συνεχίζει να μιλά ο μάστορας και μετά τη σιωπή του.

Έτσι η σχέση μάστορα-τοπίου δεν είναι μονοσήμαντη. Δεν είναι μόνο ο μάστορας που διαμορφώνει το τοπίο, είναι και το τοπίο που διαμορφώνει τον μάστορα, τις δεξιότητες, τη φαντασία και την αισθητική του. Μέσα από αυτή την αμοιβαία διαμόρφωση, το τοπίο της Ηρακλειάς παραμένει ένα ενεργό αρχείο μνήμης – ένας τόπος όπου η πέτρα συνεχίζει να διηγείται τις ιστορίες των ανθρώπων που την άγγιξαν.

Η μελέτη της τέχνης της ξερολιθιάς στην Ηρακλειά φανερώνει ότι η δεξιοτεχνία δεν είναι απλώς τεχνική ικανότητα, αλλά τρόπος σχέσης με τον κόσμο. Ο μάστορας δεν δρα αποκομμένος από το περιβάλλον του, είναι προϊόν του τόπου, των υλικών και των αναγκών του. Το σώμα του, οι κινήσεις του και τα εργαλεία του αποτελούν συνέχεια του τοπίου, ενώ το ίδιο το τοπίο φέρει πάνω του τα ίχνη της εργασίας του. Οι ξερολιθικές κατασκευές είναι ίχνη ζωής και μνήμης που αναδυκνείουν την στενή σχέση ανάμεσα στο ανθρώπινο και το φυσικό στοιχείο.

Το ερώτημα αν τελικά ο μάστορας διαμορφώνει το τοπίο ή το τοπίο το μάστορα δεν έχει μονοσήμαντη απάντηση. Στην Ηρακλειά φαίνεται καθαρά ότι το ένα δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς το άλλο. Η δεξιοτεχνία αναπτύσσεται μέσα από τις δυνατότητες και τους περιορισμούς του τοπίου, ενώ το τοπίο αποκτά τη μορφή και τη μνήμη του μέσα από την ανθρωπογενή δραστηριότητα. Η σχέση τους είναι αμφίδρομη, δυναμική και συνεχώς μεταβαλλόμενη – ένας διάλογος που διαρκεί μέσα στο χρόνο, όπου μάστορας και τοπίο συνδιαμορφώνονται αδιάκοπα.