Πιλοτική εφαρμογή του προτύπου εργαστηρίου ξερολιθιάς στην Ηρακλειά: Μία επιτυχημένη δράση

 

Στα πλαίσια του έργου «Αλλαξημάρια: Σχεδιασμός και εφαρμογή ενός προτύπου εργαστηρίου ξερολιθιάς», το οποίο υλοποιεί φέτος το Μιτάτο της Αμοργού σε συνεργασία με την ομάδα Μπουλούκι και τον Πολιτιστικό και Περιβαλλοντικό Σύλλογο Τήνου «Αμπασάδα», πραγματοποιήθηκε η πιλοτική εφαρμογή του σχεδιαζόμενου μοντέλου στην Ηρακλειά Κυκλάδων, από τις 8 έως τις 22 Οκτωβρίου 2025.

Η δομή και το πρόγραμμα του εργαστηρίου προέκυψαν ως αποτέλεσμα της πρώτης, ερευνητικής φάσης του έργου, κατά την οποία διατυπώθηκε η μορφή ενός προτύπου εργαστηρίου ξερολιθιάς, μετά από μελέτη προγραμμάτων και συστημάτων του εξωτερικού αλλά και συζήτηση σχετικά με την προσαρμογή αυτών στα ελληνικά και ιδιαίτερα τα νησιωτικά δεδομένα.

Η πιλοτική εφαρμογή του έργου διαρθρώθηκε σε δύο άξονες:

  • Το πρόγραμμα επαγγελματικής μαθητείας, διάρκειας δύο εβδομάδων, το οποίο πραγματοποιήθηκε από τις 8 έως τις 22 Οκτωβρίου 2025 και όπου συμμετείχαν τρεις αμειβόμενοι μαθητευόμενοι.
  • Το πρόγραμμα βιωματικού εργαστηρίου, ανοιχτό στο ευρύτερο κοινό, διάρκειας 6 ημερών, το οποίο πραγματοποιήθηκε από τις 13 έως τις 18 Οκτωβρίου 2025, με σκοπό την εξοικείωση με την τέχνη της ξερολιθιάς, τις βασικές αρχές δόμησής της, καθώς και το ιστορικό, πολιτιστικό και περιβαλλοντικό της πλαίσιο. Στο βιωματικό εργαστήριο έλαβαν μέρος 18 συμμετέχοντες.

Και τα δύο προγράμματα περιέλαβαν πρακτική κατάρτιση στο πεδίο, καθώς και θεωρητικά μαθήματα.

 

ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ ΣΤΟ ΠΕΔΙΟ:

Το πρακτικό σκέλος της μαθητείας και του εργαστηρίου πραγματοποιήθηκε στη θέση Κουκούλα, έξω από τον οικισμό Παναγιά στην Ηρακλειά Κυκλάδων. Τα έργα περιέλαβαν την αποκατάσταση τοίχων περίφραξης στο ξεκίνημα του μονοπατιού προς το Φτερό Δεμάτου, καθώς και αναλημματικών τοίχων σε ελαιώνα πλησίον του μονοπατιού. Κατασκευάστηκε επίσης καλντερίμι σε τμήμα του μονοπατιού που παρουσίαζε δυσκολία πρόσβασης λόγω κλίσης και μορφολογίας.

Συγκεκριμένα, κατά της διάρκεια του προγράμματος δύο εβδομάδων, υλοποιήθηκαν:

  • Αποκατάσταση 9 τμημάτων ξερολιθικών αναλημματικών τοίχων, συνολικού μήκους 168,80 μ. Όλοι οι τοίχοι βρίσκονται σε ελαιώνα δυτικά του μονοπατιού προς το Φτερό Δεμάτου.
  • Αποκατάσταση, κατά τόπους μερική, 14 τμημάτων ξερολιθικών τοίχων περίφραξης, συνολικού μήκους 124,75 μ. 12 τμήματα βρίσκονται εκατέρωθεν του μονοπατιού προς το Φτερό Δεμάτου και δύο στα όρια του ελαιώνα προς τα δυτικά και νότια.
  • Κατασκευή ξερολιθικού καλντεριμιού, συνολικού εμβαδού 6,60 τ.μ. Το καλντερίμι δημιουργήθηκε σε σημείο του μονοπατιού προς το Φτερό Δεμάτου, το οποίο παρουσίαζε δυσκολία πρόσβασης λόγω κλίσης και μορφολογίας του εδάφους. Κατασκευάστηκαν τέσσερα σκαλοπάτια (καδένες), προσαρμοζόμενα στο ανάγλυφο του σημείου.

Οι εργασίες στο πεδίο έγιναν υπό την καθοδήγηση του ντόπιου μάστορα Νικολή Γαβαλά και των εκπαιδευτών Γιώργου Τζαβάρα (Μπουλούκι) και Γιάννη Δελλατόλα (Αμπασάδα), οι οποίοι έχουν μεγάλη εμπειρία στην παραδοσιακή δόμηση και στη μετάδοσή της στα πλαίσια εργαστηρίων.

Την πρώτη μέρα της επαγγελματικής μαθητείας, πραγματοποιήθηκε εισαγωγή στο χώρο του εργοταξίου στο πεδίο, παρουσίαση των κανόνων ασφαλείας και επίδειξη εργαλείων και ορθής χρήσης τους. Η εισαγωγή αυτή επαναλήφθηκε κατά την πρώτη ημέρα του βιωματικού εργαστηρίου. Στη συνέχεια, τα έργα αποκατάστασης περιέλαβαν επιμέρους εργασίες όπως μεταφορά υλικών, πελέκημα, κατεδάφιση τοίχου και οργάνωση υλικού, θεμελίωση, τοποθέτηση ράμματος για οδηγό και καθαρισμό πεδίου.

Το απόγευμα της Δευτέρας 13 και το πρωί της Τρίτης 14 Οκτωβρίου 2025, πραγματοποιήθηκε παρουσίαση και επίδειξη της μεθόδου των «κατρακυλιών» από τον Γιάννη Καρποντίνη, ιδιοκτήτη του λατομείου «Αφοί Καρποντίνη Ναξιακά Μάρμαρα» στη Νάξο. Τα «κατρακύλια» χρησιμοποιούνται για τη μεταφορά ογκωδών πρώτων υλών χειροκίνητα. Μετά την επίδειξη, οι συμμετέχοντες τόσο της επαγγελματικής μαθητείας όσο και του βιωματικού εργαστηρίου είχαν τη δυνατότητα να μεταφέρουν έναν ογκόλιθο πλησίον του μονοπατιού με τη χρήση της τεχνικής αυτής.

ΠΡΙΝ – ΜΕΤΑ

ΧΑΡΤΕΣ & ΣΧΕΔΙΑ
ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ

ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ

Με βάση το μοντέλο του σχεδιαζόμενου προτύπου εργαστηρίου ξερολιθιάς, προβλέπονται θεωρητικά μαθήματα που πλαισιώνουν την πρακτική κατάρτιση στο πεδίο. Τα μαθήματα που διδάχτηκαν στο πιλοτικό εργαστήριο των «Αλλαξημαριών» ήταν τα εξής:

  • “Τεχνικά χαρακτηριστικά των ξερολιθικών κατασκευών.”
    Γιώργος Τζαβάρας, αρχιτέκτονας, μέλος της ομάδας Μπουλούκι, εκπαιδευτής του πιλοτικού εργαστηρίου.
  • “Η γεωλογία της Ηρακλειάς.” 
    Παναγιώτα Μαργαρίτη, γεωλόγος.
  • “Ιστορία και αρχιτεκτονική της ξερολιθιάς.”
    Ιουλία Παπαευτυχίου, Δρ Αρχιτέκτονας Μηχανικός ΕΜΠ.
  • “Νομική προστασία των ξερολιθικών κατασκευών.
    Ιάκωβος Μαθιουδάκης, δικηγόρος, Αν. Καθηγητής Διοικητικού Δικαίου Νομικής Σχολής ΑΠΘ και Κωνσταντίνα Παπαγεωργίου, αρχαιολόγος.

Σκοπός των θεωρητικών μαθημάτων ήταν η βαθύτερη κατανόηση των ποικίλων διαστάσεων της ξερολιθικής δόμησης, τόσο από κατασκευαστικής πλευράς, όσο και από πολιτισμικής και περιβαλλοντικής. Οι συμμετέχοντες μελέτησαν κατασκευαστικά σχεδιαγράμματα ξερολιθικών τοίχων, περιεργάστηκαν δείγματα πετρωμάτων και συζήτησαν για τις ιδιότητες και τις εφαρμογές τους στη δόμηση, παρακολούθησαν παρουσιάσεις πλούσιες σε φωτογραφικό υλικό ξερολιθικών κατασκευών αλλά και σε πληροφορίες σχετικές με την κατάσταση των κατασκευών αυτών σήμερα και το νομικό πλαίσιο για την προστασία τους.

 

ΞΕΡΟΛΙΘΙΑ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ – ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΣΧΟΛΕΙΩΝ ΣΤΟ ΠΕΔΙΟ

Βασικός στόχος των εργαστηρίων ξερολιθιάς αλλά και των δράσεων του Μιτάτου της Αμοργού γενικότερα είναι η διάχυσή τους στην εκπαιδευτική κοινότητα και η ευαισθητοποίηση των μαθητών ως προς περιβαλλοντικά και πολιτιστικά ζητήματα.

Σε αυτό το πλαίσιο, ήταν μεγάλη μας χαρά η αποδοχή της πρόσκλησής μας από τα σχολεία των Μικρών Κυκλάδων και η γνωριμία τους με το έργο μας.

Συγκεκριμένα, την Τετάρτη 15 Οκτωβρίου 2025, επισκέφτηκαν το πεδίο εργασιών τα Γυμνάσια με Λυκειακές Τάξεις Σχοινούσας και Δονούσας. Οι μαθητές είχαν την ευκαιρία να εργαστούν σε όλα τα στάδια της ξερολιθικής κατασκευής, από τη θεμελίωση μέχρι την ολοκλήρωση του τοίχου με «καπάκια», σε χώρο που είχε διαμορφωθεί ειδικά για το σκοπό αυτό. Επιπλέον, συζητήσαμε για τον περιβαλλοντικό και πολιτισμικό ρόλο των ξερολιθιών, ειδικά στα άνυδρα νησιά των Κυκλάδων.

Την Τετάρτη 22 Οκτωβρίου 2025, τελευταία μέρα της επαγγελματικής μαθητείας του πιλοτικού εργαστηρίου, επισκέφτηκε το πεδίο το Δημοτικό Σχολείο και Νηπιαγωγείο Ηρακλειάς. Οι μικροί επισκέπτες έπαιξαν με τις πέτρες, μαθαίνοντας να τις επιλέγουν και να τις τοποθετούν σωστά προκειμένου να μπορεί να στηριχτεί ένας μικρός τοίχος.

 

ΑΠΟΓΕΥΜΑΤΙΝΗ ΕΚΔΡΟΜΗ

Προκειμένου οι συμμετέχοντες να γνωρίσουν καλύτερα το νησί της Ηρακλειάς και να εμβαθύνουν στην ιστορία και το τοπίο του, πραγματοποιήθηκε απογευματινός περίπατος στο Κάστρο την Παρασκευή 17 Οκτωβρίου 2025.

Η ομάδα συνοδεύτηκε από το Φάνη Γαβαλά, μόνιμο κάτοικο της Ηρακλειάς και ιδιοκτήτη τουριστικής επιχείρησης, ο οποίος μίλησε για τη χλωρίδα και πανίδα, την ιστορία, τη λαϊκή αρχιτεκτονική και την αγροτοκτηνοτροφική παράδοση του τόπου. 

 

ΑΝΤΙΚΤΥΠΟΣ ΚΑΙ ΔΙΑΔΟΣΗ ΤΟΥ ΠΙΛΟΤΙΚΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ

Το πιλοτικό εργαστήριο του έργου «Αλλαξημάρια» διαδόθηκε μέσω των ιστοσελίδων και κοινωνικών δικτύων διοργανωτών, συνεργατών και συμμετεχόντων, αλλά και μέσα από τοπικά και εθνικά μέσα ενημέρωσης. Ενδεικτικά, την Πέμπτη 16 Οκτωβρίου 2025, το έργο παρουσιάστηκε στην εκπομπή «Περίμετρος» της ΕΡΤ3, μέσω ζωντανής σύνδεσης με το πεδίο και συνέντευξης της Σεμέλης Δρυμωνίτη από το Μιτάτο της Αμοργού και του Γιάννη Δελλατόλα από το Σύλλογο Αμπασάδα.

Δείτε ολόκληρη τη συνέντευξη ΕΔΩ.

Το Σάββατο 18 Οκτωβρίου 2025, με τη λήξη του βιωματικού εργαστηρίου, διοργανώθηκε εορταστική εκδήλωση στο εστιατόριο «Μαϊστράλι», όπου συζητήθηκε το σύνολο της δράσης και οι εντυπώσεις των συμμετεχόντων, απονεμήθηκαν βεβαιώσεις συμμετοχής και ακολούθησε χορός με παραδοσιακή νησιωτική μουσική. Η εκδήλωση ήταν μία ακόμα ευκαιρία να συμμετάσχει και η ευρύτερη κοινωνία της Ηρακλειάς στη δράση, η οποία εξαρχής αγκάλιασε την πρωτοβουλία και προσέφερε προϊόντα, υπηρεσίες και υποστήριξη.

Μετά τη λήξη του βιωματικού εργαστηρίου και της επαγγελματικής μαθητείας, στάλθηκε ερωτηματολόγιο στους συμμετέχοντες και μαθητευόμενους, προκειμένου να διερευνηθεί τόσο η γενικότερη εντύπωση από την εμπειρία αλλά και να εντοπιστούν σημεία προς βελτίωση. Η συμμετοχή στην προσπάθεια αυτή υπήρξε σημαντική και αναμένεται να βοηθήσει τόσο στην ολοκλήρωση του τρέχοντος έργου, όσο και στη μελλοντική διοργάνωση εργαστηρίων ξερολιθιάς.

Επόμενο στάδιο του έργου «Αλλαξημάρια: Σχεδιασμός και εφαρμογή ενός προτύπου εργαστηρίου ξερολιθιάς» είναι η αναθεώρηση του σχεδιαζόμενου μοντέλου και η τελική του επεξεργασία προκειμένου να εκδοθεί και διαδοθεί μέχρι το τέλος του τρέχοντος έτους.

 

Το έργο “Αλλαξημάρια: Σχεδιασμός και εφαρμογή ενός προτύπου εργαστηρίου ξερολιθιάς” πραγματοποιείται με επιχορήγηση από το Υπουργείο Πολιτισμού, τη Γενική Γραμματεία Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής, και με την υποστήριξη του Cyclades Preservation Fund (CPF). Οι μετακινήσεις μας έγιναν με χορηγία της Blue Star Ferries και της Small Cyclades Lines . Η συμμετοχή του Συλλόγου “Αμπασάδα” γίνεται με την υποστήριξη του Δήμου Τήνου.

Το πιλοτικό εργαστήριο υποστηρίχτηκε από τη Δημοτική Κοινότητα Ηρακλειάς του Δήμου Νάξου και Μικρών Κυκλάδων.
Ευχαριστούμε πολύ τις επιχειρήσεις Meltemi Retreat IrakliaSohoroAiolos και Aegean Herbs για την προσφορά των υπηρεσιών τους.
Και βέβαια ευχαριστούμε θερμά όλους όσοι συνέβαλαν στην εκστρατεία συμμετοχικής χρηματοδότησης και βοήθησαν να υλοποιηθεί η δράση αυτή.

w

Χτίζοντας στο Dry Stone Canada Festiposium 2025

Το Μιτάτο της Αμοργού προσκληθήκε από τον οργανισμό Dry Stone Canada και συμμετείχε στο Festiposium 2025 που διοργανώθηκε στο νησί Amherst της λίμνης Ontario στον Καναδά, από τις 26 έως τις 28 Σεπτεμβρίου 2025.
Η δράση αποτέλεσε μία ευκαιρία για συνάντηση των μελών του οργανισμού, φίλων της ξερολιθιάς γενικότερα, αλλά και των κατοίκων του νησιού Amherst, όπου παρατηρείται η μεγαλύτερη συγκέντρωση τοίχων ιρλανδικού τύπου στον Καναδά. Ξεκινώντας από το 2015, η ομάδα του Dry Stone Canada έχει πραγματοποιήσει και άλλες δράσεις στο νησί, με συμμετέχοντες και από άλλες χώρες, κυρίως την Ιρλανδία, το Ηνωμένο Βασίλειο και τις ΗΠΑ. Μέσα από τις δράσεις αυτές, αποκαθίστανται τοίχοι περίφραξης, οι οποίοι σε πολλές περιπτώσεις έχουν χαρακτηριστεί ως μνημεία πολιτιστικής κληρονομιάς.

Διαβάστε Περισσότερα

Συμμετοχή σε εσπερίδα στα πλαίσια του 7ου Εργαστηρίου της Τέχνης της Πέτρας στα Λαγκάδια Αρκαδίας

Με πολλή χαρά αποδεχτήκαμε την πρόσκληση των Φίλων Παραδοσιακής Αρχιτεκτονικής «Άνθη της Πέτρας» να συμμετάσχουμε στη μία από τις δύο εσπερίδες που διοργανώθηκαν στα πλαίσια του 7ου Εργαστηρίου της Τέχνης της Πέτρας στα Λαγκάδια Αρκαδίας, από τις 27 Ιουλίου έως τις 3 Αυγούστου 2025.
Οι ομιλίες επικεντρώθηκαν σε εκφάνσεις της τέχνης της πέτρας στο παρελθόν, στη σχετική επιστημονική έρευνα, αλλά και στα συστήματα εκπαίδευσης της τέχνης στη Γαλλία, καθώς και τα βήματα που πραγματοποιούνται προς το σκοπό αυτό στην Ελλάδα.

Διαβάστε Περισσότερα

Αλλαξημάρια»: Κάλεσμα για συμμετοχή σε ένα πρότυπο εργαστήριο ξερολιθιάς

Βρισκόμαστε στην πολύ ευχάριστη θέση να ανακοινώσουμε τη διοργάνωση του πιλοτικού εργαστηρίου ξερολιθιάς των «Αλλαξημαριών», από τις 8 έως τις 22 Οκτωβρίου 2025, στην Ηρακλειά Κυκλάδων και σας καλούμε να συμμετάσχετε σε μία από τις δύο δράσεις.
Εξασφαλίστε τώρα τη συμμετοχή σας σε μία από τις παραπάνω δράσεις, συμπληρώνοντας την αντίστοιχη φόρμα:
Εγγραφή στην επαγγελματική μαθητεία (8-22/10/2025)
Εγγραφή στο βιωματικό εργαστήριο ξερολιθιάς (13-18/10/2025)
** Οι αιτήσεις είναι ανοιχτές έως τις 15 Σεπτεμβρίου 2025.

Διαβάστε Περισσότερα

Το νερό στην Αμοργό – Τα παραδοσιακά συστήματα διαχείρισης ως έμπνευση για το μέλλον

Ένα από τα πλέον κρίσιμα ζητήματα των νησιών αποτελεί η διαχείριση των υδατικών πόρων. Τα περιορισμένα γεωγραφικά όρια, η στροφή της οικονομίας και τοπικής κοινωνίας με τη συνεπακόλουθη εγκατάλειψη της αγροτικής γης, καθώς και οι σύγχρονες προκλήσεις της τουριστικής ανάπτυξης και της κλιματικής αλλαγής, γεννούν προβληματισμούς σχετικά με το βιώσιμο μέλλον των ιδιαίτερων αυτών τόπων αλλά και το πώς μπορούν να αντιμετωπιστούν.

Διαβάστε Περισσότερα

Κοινωνικές και Ανθρωπολογικές Προεκτάσεις της Αμοργιανής Μαστοριάς και της Τέχνης της Ξερολιθιάς

Το Μιτάτο της Αμοργού γεννήθηκε το 2020 από μια ομάδα ανθρώπων που μοιράζονται κοινούς προβληματισμούς και κοινό όραμα τόσο για το φυσικό όσο και για το ανθρωπογενές περιβάλλον της νήσου Αμοργού αλλά και των Κυκλάδων γενικότερα. Η ενασχόλησή μας με το δίκτυο μονοπατιών, τις στράτες και τις παλιές (πλέον ως επί το πλείστον κλειστές) διαδρομές που συνέδεαν στο παρελθόν τις διάφορες περιοχές της Αμοργού μεταξύ τους, έφερε στην επιφάνεια έναν πολύ σημαντικό παράγοντα για την διατήρηση και την ανάδειξή τους. Αυτός δεν είναι άλλος από τους πέτρινους τοίχους, τις πεζούλες και τις αναβαθμίδες που περιβάλλουν το δίκτυο μονοπατιών, αλλά και διαμορφώνουν όλο το φυσικό τοπίο της περιοχής. Οι πέτρινες αυτές κατασκευές μαρτυρούν τον χρόνο και την εργασία που αφιέρωσαν γενιές ανθρώπων…

Διαβάστε Περισσότερα

Εβδομάδα Ξερολιθιάς στην Τήνο – “Χτίζ’με τσι β’λίστρες” με το Σύλλογο «Αμπασάδα»

Από τις 24 Νοεμβρίου έως την 1η Δεκεμβρίου 2024 βρεθήκαμε στην Τήνο, μετά από πρόσκληση του Συλλόγου «Αμπασάδα», για μια εβδομάδα αφιερωμένη στην Τέχνη της Ξερολιθιάς.

Διαβάστε Περισσότερα

Μία ακόμα επιτυχής ολοκλήρωση του εργαστήριου ξερολιθιάς «η Αμοργιανή μαστοριά»!

Ολοκληρώθηκε την Παρασκευή 25 Οκτωβρίου 2024 το 3ο Εργαστήριο Ξερολιθιάς «Η Αμοργιανή Μαστοριά» που διοργάνωσε το Μιτάτο της Αμοργού ΑΜΚΕ στον Ποταμό Αμοργού.

Η δράση στέφθηκε με απόλυτη επιτυχία, με 40 συμμετέχοντες και 18 καλεσμένους ομιλητές, μάστορες και εκπροσώπους φορέων από οκτώ νησιά, αλλά και την υπόλοιπη Ελλάδα και το εξωτερικό…

Διαβάστε Περισσότερα

Το εργαστήριο ξερολιθιάς «Η Αμοργιανή Μαστοριά» επιστρέφει τον Οκτώβριο 2024!

Βρισκόμαστε στην πολύ ευχάριστη θέση να ανακοινώσουμε τη διοργάνωση του 3ου Εργαστηρίου Ξερολιθιάς «Η Αμοργιανή Μαστοριά» στην Αιγιάλη Αμοργού από τις 21 έως τις 25 Οκτωβρίου 2024.
Μετά την ακύρωση του Εργαστηρίου μας το 2023, είμαστε πολύ χαρούμενοι που το έργο μας επανασχεδιάζεται δυναμικά, περιλαμβάνοντας ένα πιο διευρυμένο πλαίσιο δράσεων.

Διαβάστε Περισσότερα

Συμβολή στα εργαστήρια χωρικού σχεδιασμού για τη διάσωση της κυκλαδικής ταυτότητας στην Πάρο

Είχαμε τη χαρά και τιμή να είμαστε προσκεκλημένοι ομιλητές στο τελευταίο διήμερο αυτού του κύκλου εκδηλώσεων, το Σάββατο 20 και την Κυριακή 21 Απριλίου 2024. Κατά τη διάρκεια της δεύτερης ημέρας, μιλήσαμε για το ρόλο της κοινωνίας των πολιτών στη διαφύλαξη του κυκλαδικού τοπίου…

Διαβάστε Περισσότερα

Επίσκεψη στην Τήλο για το σχολείο ξερολιθιάς της «Πέτρα Τήλος»

Οι δράσεις με αντικείμενο την ξερολιθιά στο Αιγαίο διαρκώς πληθαίνουν και μας δίνουν την ευκαιρία να γνωρίζουμε νέους τόπους, νέες ομάδες και νέες πρωτοβουλίες, πάντα με κοινό παρονομαστή την αγάπη για τον τόπο και την παράδοσή του.
Το πρώτο Σαββατοκύριακο του Απρίλη 2024 είχαμε τη χαρά να συμμετέχουμε στο Σχολείο Ξερολιθιάς που διοργάνωσε …

Διαβάστε Περισσότερα
elEL