Το νερό στην Αμοργό – Τα παραδοσιακά συστήματα διαχείρισης ως έμπνευση για το μέλλον

Ένα από τα πλέον κρίσιμα ζητήματα των νησιών αποτελεί η διαχείριση των υδατικών πόρων. Τα περιορισμένα γεωγραφικά όρια, η στροφή της οικονομίας και τοπικής κοινωνίας με τη συνεπακόλουθη εγκατάλειψη της αγροτικής γης, καθώς και οι σύγχρονες προκλήσεις της τουριστικής ανάπτυξης και της κλιματικής αλλαγής, γεννούν προβληματισμούς σχετικά με το βιώσιμο μέλλον των ιδιαίτερων αυτών τόπων αλλά και το πώς μπορούν να αντιμετωπιστούν.

Στα πλαίσια των δράσεών του, το Μιτάτο της Αμοργού επανέρχεται διαρκώς στο θέμα των παραδοσιακών συστημάτων διαχείρισης γης και νερού, ως μοντέλων που επέζησαν για χιλιάδες χρόνια και επέτρεψαν την επιβίωση σε τόπους εξαιρετικής τραχύτητας. Εκτός από τα Εργαστήρια Ξερολιθιάς και τη συντήρηση των αναβαθμίδων που συνεπάγονται, καθώς και το έργο «Η Ιστορία του Νερού» που ο φορέας υλοποίησε το 2022 σε συνεργασία με τον «Νήσος Αμοργός – Σύλλογο για το Περιβάλλον και τον Πολιτισμό», το Μιτάτο της Αμοργού έχει εστιάσει και στη μελέτη των παραδοσιακών συστημάτων διαχείρισης νερού στην Αμοργό.

Τον Ιούνιο του 2023, η ομάδα αστικού σχεδιασμού Habitat Unit του Πολυτεχνείου του Βερολίνου (Technische Universität Berlin), σε συνεργασία με το Μιτάτο της Αμοργού και υπό την επίβλεψη των ερευνητών David Bauer και Christian Haid, βρέθηκε στην Αμοργό για το έργο “Amorgos Flux” προκειμένου να μελετήσει τις εισροές και εκροές στο νησί σε τομείς όπως η ενέργεια, η αγροτική παραγωγή, ο τουρισμός, τα απορρίμματα και οι κοινωνικές υποδομές. Παράλληλα, πραγματοποιήθηκε μελέτη των υδατικών υποδομών, τόσο του σύγχρονου δικτύου όσο –κυρίως- των παραδοσιακών δομών, όπως στέρνες, πηγάδια κ.ά.

Το υπόβαθρο της μελέτης αποτέλεσαν προϋπάρχουσες εργασίες. Συγκεκριμένα, το υπάρχον δίκτυο ύδρευσης της Αμοργού είχε αποτυπωθεί λεπτομερώς στη διπλωματική εργασία του Φρειδερίκου Κρόσμαν-Νασιόπουλου^[1]. Η καταγραφή των πολυάριθμων παραδοσιακών δομών είχε πραγματοποιηθεί στα πλαίσια της διδακτορικής διατριβής της Κατερίνας Κανακάρη^[2] σχετικά με τα αγροτικά μνημεία της Αμοργού.

Χάρτης από Άντζελα Κουβέλη, Όλγα Τζιώτη, Ευγενία Χατζησταύρου, πηγή: Κανακάρη Κατερίνα, 2015.

Στα πλαίσια της εργασίας αυτής, είχαν καταγραφεί 342 στοιχεία και συγκεκριμένα:

• 251 στέρνες
• 66 πηγάδια
• 20 πηγές
• 3 φράγματα
• 1 νερόμυλος
• 1 υδραγωγείο

Τα σημεία των παραπάνω δομών αφορούν στον αγροτικό χώρο (εκτός οικισμών) και παρουσιάζονται στο διπλανό χάρτη. Στη συνέχεια, το 2009, η Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού υλοποίησε το έργο «Αμοργός – Διαδρομές Νερού», στα πλαίσια του οποίου επιλέχθηκαν 20 μνημεία από όσα είχαν καταγραφεί προς αποκατάσταση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα του έργου εκείνου αποτελεί το συγκρότημα του Ασφοντυλίτη.

Το αποκατεστημένο συγκρότημα πηγαδιών του Ασφοντυλίτη

Η ομάδα του Habitat Unit του Πολυτεχνείου Βερολίνου, με τη βοήθεια των μελών του Μιτάτου της Αμοργού, επισκέφτηκε σημαντικό αριθμό των παραδοσιακών δομών που είχαν καταγραφεί στην εργασία της κ. Κανακάρη και τις αποτύπωσε αρχιτεκτονικά και φωτογραφικά. Επιπλέον, κατέγραψε επιπλέον στοιχεία, όπως τις νεότερες δεξαμενές που τοποθετήθηκαν σε καλλιέργειες στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι πολλές από τις παραδοσιακές δομές που μελετήθηκαν, κυρίως οι στέρνες, βρίσκονται σε σχετικά καλή κατάσταση και σε χρήση. Αντίθετα, οι νεότερες δεξαμενές έχουν περιπέσει σε αχρηστία ενώ πολλά από τα πηγάδια έχουν υποστεί καταστροφές και δε χρησιμοποιούνται πλέον. Ενδεικτικό τμήμα της αποτύπωσης που πραγματοποιήθηκε από την ομάδα του Πολυτεχνείου Βερολίνου το 2023 είναι διαθέσιμο εδώ.

Παράλληλα, στα πλαίσια της ευρύτερης ερευνητικής εργασίας “Amorgos Flux” εκπονήθηκαν μελέτες αστικού σχεδιασμού, εστιάζοντας σε διάφορα ζητήματα η καθεμία. Μεταξύ αυτών, η ομάδα των φοιτητών Fernando Garcia Hernandez, Huiti Jiang, Samantha Ochoa Chavez και Eugenia Cicero εκπόνησε τη μελέτη “Amorgos Neró”. Η εργασία διερευνά τη δυνατότητα ενσωμάτωσης των στοιχείων του νερού και του τοπίου, δημιουργώντας ένα μέλλον που θα τιμά την άυλη πολιτιστική κληρονομιά του νησιού σε σχέση με τον πολύτιμο αυτό πόρο. Για το σκοπό αυτό, επιχειρείται η δημιουργία ενός συνεχούς υδάτινου τοπίου μέσα από το υφιστάμενο δίκτυο μονοπατιών που θα μπορεί να λειτουργεί ως απτή σύνδεση μεταξύ του παρελθόντος και του παρόντος, προσκαλώντας στην ανακάλυψη του αποτυπώματος της ταυτότητας του νησιού. Συγκεκριμένα, η εργασία πρότεινε την επέμβαση στην περιοχή μεταξύ Καταπόλων και Χώρας και συμπεριέλαβε τρία στοιχεία: μία υβριδική υποδομή λήψης νερού από την ομίχλη, πεζοπορικές στάσεις στις παλιές στέρνες και τελικά ένα πάρκο στην περιοχή των Καταπόλων.